De familie Verniers en de Gouden Eeuw: Rembrandt, Vondel en Hooft

Verhaal #8 · Verborgen Verhaal

De familie Verniers en de Gouden Eeuw: Rembrandt, Vondel en Hooft

De Verniers-familie leefde niet afgezonderd — via huwelijk, geloof en handel kwam zij herhaaldelijk in de buurt van de grote namen van de zeventiende eeuw

Dit verhaal is nog in opbouw. De sporen naar de familie Anslo en naar Joost van den Vondel staan hieronder uitgewerkt; het spoor naar het geslacht Hooft wordt verder aangevuld, en het verhaal van een tweede Verniers-familie met huwelijken en leningen in de schilderswereld volgt binnenkort.

Cornelis Claesz Anslo: geschilderd door Rembrandt, bezongen door Vondel

Claes Claesz Anslo en zijn vrouw Geertgen (Giert(e)) Jans — stiefdochter van stamvader Laurens Verniers — zijn al bekend uit hun ondertrouw van 1582 en hun testament van 1625, waarin zij hun vijf zonen noemen: Claes, Joost, Cornelis, Reijer en Jan. Die derde zoon, Cornelis Claesz Anslo (1592–1646), groeide uit tot een van de bekendste doopsgezinde predikanten van Amsterdam — en tot een van de beroemdste modellen van Rembrandt (Rijksmuseum) (Wikipedia / GAMEO).

Cornelis werd op 14 juli 1617 beroepen als leraar bij de Waterlandse doopsgezinde gemeente. Rembrandt portretteerde hem meermaals: een roodkrijttekening in 1640, een ets in 1641, en in datzelfde jaar het beroemde dubbelportret "Anslo in gesprek met zijn vrouw" (met Aeltje Gerritsdr. Schouten, met wie Cornelis in 1611 trouwde) — tegenwoordig te zien in de Gemäldegalerie in Berlijn. Joost van den Vondel was diaken van Cornelis' gemeente en persoonlijk met hem bevriend; hij schreef het beroemde vierregelige gedicht bij Rembrandts ets, dat begint met de regels "Ay, Rembrandt, mael Kornelis stem, het zichtbre deel is 't minst van hem" (Ach, Rembrandt, schilder Cornelis' stem, het zichtbare deel is het minste van hem) (GAMEO).

Voor onze stamboom betekent dit: Cornelis Claesz Anslo was de stiefkleinzoon van Laurens Verniers (via diens stiefdochter Giert(e) Jans) — en daarmee komt de familie Verniers via het huwelijk van 1582 wel degelijk in de directe nabijheid van zowel Rembrandt als Vondel, twee van de grootste namen van de Nederlandse Gouden Eeuw. Cornelis' oudere broers Claes, Jan en Reyer werden ieder syndicus van het lakenkopersgilde; de zoon van broer Reyer, eveneens Reyer geheten, werd op zijn beurt dichter.

Joost van den Vondel: een Antwerpse vluchtelingenfamilie in de Warmoesstraat

De band tussen de familie Verniers en Vondel loopt niet alleen via Cornelis Anslo. Wie het leven van Vondels ouders naast dat van stamvader Laurens Verniers legt, ziet twee families met hetzelfde verhaal: Antwerpse doopsgezinden die voor de vervolging vluchtten, via Duitse steden naar het noorden trokken en uiteindelijk in dezelfde Amsterdamse straat terechtkwamen.

Van Antwerpen naar Keulen

Vondels vader, Joost van den Vondel de oude, was een Antwerpse hoedenstoffeerder; zijn moeder, Sara Kranen (Craen, geboren 1565), was de dochter van de Antwerpse knopenmaker Peter Craen (Sterck, DBNL). Beide families waren doopsgezind — "wederdopers" in de taal van de overheid — en ontvluchtten rond 1582 Antwerpen, net als zovele geloofsgenoten in die jaren (KB). Ze vonden een onderkomen in Keulen, waar een gemeenschap van Antwerpse doopsgezinde vluchtelingen leefde; Joost en Sara trouwden daar. Op 17 november 1587 werd hun zoon Joost geboren, in het huis "Zur Viole" aan de Grosse Witschgasse — de latere dichter, oudste van zeven kinderen (KB).

Ook in Keulen waren de doopsgezinden niet veilig. In 1595 werd vader Vondel, samen met zijn Antwerpse lotgenoot Heinrich Trigault, door de stedelijke fiscaal aangewezen als lid van "de Secte". Hij kwam er af met een relatief kleine boete, maar een volgende aanraking met de fiscaal zou verbanning betekenen (Sterck, DBNL). Het gezin vertrok: "den Rijn langs naar Frankfort, verder naar Bremen en over zee, den gewonen weg, naar Utrecht" — de gebruikelijke vluchtroute van die tijd. Na een kort verblijf in Utrecht vestigde het gezin zich in maart 1597 in Amsterdam (Historiek).

Keulen in het netwerk van Laurens

Keulen was ook voor stamvader Laurens Verniers geen onbekende plek. Halverwege januari 1570 schreef de Vlaamse oudste Hans Busschaert vanuit Keulen twee brieven: één rechtstreeks "Aen de eersamen Lauwereys Verniers, tot Franeker", en één aan de dienaren te Antwerpen, met het verzoek om Laurens snel te laten antwoorden. Busschaert noemt daarin ook de "dienaren van Keulen", de voorgangers van de doopsgezinde gemeente daar (Génard, XII). Een paar maanden eerder, in het najaar van 1569, was Laurens zelf als oudste van Franeker in Kleef, aan de Nederrijn, om daar met twee andere oudsten een geschil in de gemeente te beslechten (Stuve, 2005).

Het gezin Vondel woonde toen nog niet in Keulen: Vondels ouders kwamen er pas rond 1582 terecht, ruim tien jaar na deze brieven. Van een ontmoeting in Keulen kan dus geen sprake zijn geweest. Wat de brieven wel laten zien, is dat Laurens al in 1570 deel uitmaakte van het doopsgezinde netwerk tussen Antwerpen, het Rijnland en Friesland — hetzelfde netwerk van gemeenten en voorgangers dat een decennium later de Antwerpse vluchtelingen opving, onder wie de ouders van Vondel.

De Rechtvaerdige Trou in de Warmoesstraat

In 1597 legde vader Vondel de poortereed af en werd hij burger van Amsterdam. Het gezin betrok een huis in de Warmoesstraat, "daer uythangt de Rechtvaerdige Trou", waar vader Vondel eerst als hoedenmaker en daarna als koopman in zijde, vooral kousen, zijn winkel dreef (Sterck, DBNL). Na zijn dood in 1608 zette Sara Kranen de zaak voort; later nam de dichter zelf, met zijn vrouw, de kousenhandel over. De Warmoesstraat was in die jaren een straat van Zuid-Nederlandse nieuwkomers: de Brabanders leefden er als een groep die zich wat afzonderde van de Hollanders (Historiek).

Precies in die buurt woonde ook stamvader Laurens Verniers. In het belastingregister van de Capitale Impositie van 1585 staat hij genoteerd aan de oostzijde van de Warmoesstraat, vanaf de noorderhoek van de Sint-Annastraat richting de Oude Kerk (UvA-scriptie Capitale Impositie). Hij woonde en handelde vanuit het huis "De Oranjeboom" aan de Warmoesstraat, op de hoek van de Oudezijds Kerkstraat, dat hij in 1591 verkocht (Stadsarchief Amsterdam); in 1592 kocht hij "De Witte Voet" aan de Oudezijds Voorburgwal, de gracht direct achter de Warmoesstraat, waar hij tot zijn dood bleef wonen. In december 1600 werd hij begraven in de Oude Kerk, het middelpunt van diezelfde buurt (begraafakte Oude Kerk).

Jaar	Familie Verniers	Familie Vondel
1569–1582	Laurens Verniers door Alva uit Antwerpen verbannen (1569); leraar en oudste in Franeker	Vondels ouders vluchten rond 1582 uit Antwerpen naar Keulen
1582	Stiefdochter Giert(e) Jans trouwt met Claes Claesz Anslo	—
1585	Laurens woont aan de oostzijde van de Warmoesstraat	Het gezin woont in Keulen
1587	—	Joost van den Vondel geboren in Keulen (17 november)
1591–1592	Laurens verkoopt "De Oranjeboom" (Warmoesstraat) en koopt "De Witte Voet" (Oudezijds Voorburgwal)	—
1595–1597	—	Boete in Keulen; via Frankfurt, Bremen en Utrecht naar Amsterdam
1597	Laurens woont aan de Oudezijds Voorburgwal	Vader Vondel wordt poorter; winkel in de Warmoesstraat
1600	Laurens begraven in de Oude Kerk (27 december)	Het gezin woont in de Warmoesstraat
1606–1620	Cornelis Claesz Anslo leraar bij de Waterlanders (vanaf 1617)	Vondel gedoopt bij de Waterlanders (1606), diaken 1616–1620

Een hechte gemeenschap

Toen het gezin Vondel in 1597 in de Warmoesstraat neerstreek, woonde Laurens Verniers dus om de hoek — een oudere, in doopsgezinde kring bekende Antwerpse balling, voormalig oudste en leraar, over wie in 1582 zelfs een lied was gedicht (lees zijn verhaal →). Drie jaar lang woonden de twee families binnen een paar honderd meter van elkaar, rond dezelfde Oude Kerk. De doopsgezinden vormden in het Amsterdam van rond 1600 een kleine, hechte wereld: vluchtelingen uit dezelfde Zuid-Nederlandse steden woonden dicht bij elkaar, trouwden met elkaar, deden zaken met elkaar en stonden elkaar bij als voogd of getuige. De Vondels zelf zijn daar een voorbeeld van: de dichter trouwde op 5 december 1610 met Maeyken de Wolff, dochter van eveneens doopsgezinde, uit Keulen afkomstige zijdehandelaars (Sterck, DBNL) (KB).

Die gemeenschap was wel verdeeld in stromingen. Laurens Verniers was een Vlaming: in de Vlaams-Friese scheuring van 1566–1567 koos hij de zijde van de Vlamingen, en als aanhanger van Dirk Philips was hij voorstander van een streng optreden tegen huwelijken buiten de gemeente (Stuve, 2005). In de Huiskopers-twist van 1588–1590, die dwars door de Vlaamse gemeenten liep, stond hij aan de kant van de tegenstanders van Bintgens, samen met de Amsterdamse Vlaamse gemeente (lees zijn verhaal →). Die partij, de Contra-Huiskopers, werd later ook wel de "Zachte Vlamingen" genoemd (GAMEO). De familie Vondel sloot zich aan bij weer een andere, ruimdenkender stroming: de Waterlanders. Vondel werd daar in 1606 gedoopt en was van 1616 tot 1620 diaken (KB). Maar juist bij de Waterlanders stond de familie van Laurens' stiefdochter: haar man Claes Claesz Anslo was dienaar van de Waterlandse doopsgezinden, en hun zoon Cornelis werd in 1617 leraar van precies de gemeente waar Vondel diaken was. Via het huwelijk van 1582 liep er dus een directe lijn van het huishouden van Laurens Verniers naar de gemeente, de vriendenkring en later de gedichten van Vondel. Zijn beroemde regels bij Rembrandts ets van Cornelis Anslo schreef hij in 1641, rond dezelfde tijd dat hij zelf overging tot de rooms-katholieke kerk.

Een akte waarin Laurens Verniers en vader Vondel samen voorkomen, is niet bekend. Dat de twee Antwerpse doopsgezinde families elkaar kenden, is gezien de buurt, het geloof, de gedeelde vluchtgeschiedenis én het beroep zeer aannemelijk. Laurens was lakenhandelaar; vader Vondel werd in de Warmoesstraat koopman in zijde en kousen, en de dichter trouwde in een familie van zijdehandelaars (Sterck, DBNL). De Warmoesstraat en de straten rond de Oude Kerk waren in die jaren het hart van de Amsterdamse handel in laken, zijde en andere stoffen, met veel Zuid-Nederlandse nieuwkomers onder de kooplieden. Twee doopsgezinde textielhandelaren uit Antwerpen, in dezelfde straat, in dezelfde branche: dat zij elkaar niet zouden hebben gekend, is moeilijk voor te stellen — maar tot er zo'n akte opduikt, blijft het een plausibele en geen bewezen band.

Het geslacht Hooft: bestuurders rond Amsterdam en Weesp

Bij de naam Hooft denkt men meteen aan de dichter P.C. Hooft. Voor de familie Verniers is echter het hele geslacht Hooft van belang: een Amsterdamse regentenfamilie die generaties lang bestuursfuncties bekleedde in de stad en in het gebied eromheen, tot en met Weesp, waar de Verniers-tak zich later vestigde.

De vader van de dichter, Cornelis Pietersz Hooft (1547–1626), was koopman in de Oostzeehandel, zat van 1584 tot 1611 in de vroedschap van Amsterdam en was vanaf 1588 twaalf keer burgemeester (Elias / parenteel Hooft) (Wikipedia). Zijn vrouw, de moeder van de dichter, was Anna Blaeu; volgens de Engelstalige Wikipedia kwam zij uit een doopsgezinde familie (Wikipedia). Andere leden van het geslacht zaten in het bestuur van de Amstellandse polders en in het stadsbestuur: Jan Cornelisz Hooft († 1600) was schout (1579), kapitein en later kolonel van de burgerij, heemraad van Nieuwer-Amstel (1581) en raad ter Admiraliteit (1591–1600); Willem Jansz Hooft was regent van het Nieuwezijds Huiszittenhuis (1609) en eveneens heemraad van Nieuwer-Amstel (1612) (Elias / parenteel Hooft).

Op 23 mei 1609 werd Pieter Cornelisz Hooft (1581–1647) benoemd tot drossaard en kastelein van Muiden, baljuw van Naarden en Gooiland, en hoogbaljuw en dijkgraaf van Weesp en Weesperkarspel en van de Hoog-Bijlmer (Elias / parenteel Hooft) (Van der Stroom, DBNL). Als hoofdofficier van Weesp had hij tot zijn dood in 1647 het hoogste gezag over het Weesper stadsbestuur, inclusief toezicht op schout en schepenen, en als dijkgraaf zeggenschap over de waterstaat van de Weesper polders. Van april tot oktober woonde hij op het Muiderslot; 's winters woonde het gezin in Amsterdam, aan de Keizersgracht (Muiderslot).

Zijn zoon Arnout Hellemans Hooft (1629–1680) volgde niet in het drostambt, maar klom op in de Amsterdamse schutterij (vaandrig 1650, luitenant 1656, kapitein 1662) en was in 1660 directeur van de kolonie Guyana (Elias / parenteel Hooft).

De volgende generaties

Na de dood van P.C. Hooft verschoof het zwaartepunt van het geslacht naar de nakomelingen van zijn oom Willem Pietersz Hooft, de broer van burgemeester Cornelis. Willems kleinzoon Henrick Hooft (1617–1678), zoon van Hendrick Willemsz Hooft en Haesje Houtloock, was daarmee een achterneef van de dichter (Wikipedia (de)) (Elias / parenteel Hooft). Henrick werd in 1655 lid van de Amsterdamse vroedschap, in 1656 schepen en was burgemeester in 1662, 1664, 1672, 1677 en 1678. Hij zat van 1666 tot 1669 in de Admiraliteit van Amsterdam en werd in 1669 Gecommitteerde Raad in Den Haag. In het Rampjaar 1672 werd hij bedreigd en van verraad beschuldigd, maar hij behield zijn plaats in de door Willem III vernieuwde vroedschap. Via zijn tweede vrouw, Maria van Walenburgh, werd hij heer van Oudkarspel, Schoten en Schoterbos (Wikipedia (de)) (Greets genealogie).

Zijn zoon Gerrit Hooft (1649–1717), in 1673 getrouwd met Elisabeth van Gheel, werd eveneens burgemeester van Amsterdam; een andere zoon, Willem, werd burgemeester van Delft (Wikipedia (de)) (Greets genealogie). Diens zoon, weer een Gerrit Hooft (1684–1767), trouwde in 1707 met Hester Hinlopen en was eveneens burgemeester en raad van Amsterdam; bij hun gouden bruiloft in 1757 werd een gedenkpenning geslagen (Greets genealogie). En in de tweede helft van de achttiende eeuw keerde het oude ambt van P.C. Hooft terug in de familie: Mr. Gerrit Corver Hooft (1744–1807), zoon van Jan Hooft en Maria Margaretha Corver, was schepen en raad van Amsterdam, baljuw van Naarden en Gooiland en drossaard van Muiden (Greets genealogie / Online Museum De Bilt).

Weesp en de Diemerzeedijk

Voor het waterbeheer rond Amsterdam en Weesp was het Hoogheemraadschap van de Zeeburg en Diemerdijk het belangrijkste college. Het was in 1437 opgericht om de zeedijk langs het IJ en de Zuiderzee tussen Amsterdam en Muiden te onderhouden. In het college hadden tien heemraden zitting, die achtereenvolgens Weesp, Muiden, Weesperkarspel, Loosdrecht, Loenen-Kronenburg, Kortenhoef, Breukelen, Abcoude, Nigtevecht en Amsterdam vertegenwoordigden (Historische Kring Diemen).

De dijkgraaf was de baljuw van Amstelland, die tegelijk dijkgraaf van het hoogheemraadschap Amstelland was. Hij werd, met instemming van Amsterdam, benoemd door de Rekenkamer der Grafelijkheidsdomeinen van Holland, en vanaf 1728 door de Staten van Holland. De heemraden werden aangesteld door de steden, bannen of ambachtsheerlijkheden die zij vertegenwoordigden — de heemraad voor Weesp dus door het Weesper stadsbestuur. Alleen de heemraad van Abcoude werd door de Staten van Utrecht benoemd. Amsterdam had een bijzondere positie: de jongste burgemeester van de stad was van rechtswege heemraad, en zelfs de eerste in rang van de tien; sinds 17 december 1612 mocht Amsterdam bij diens verhindering een vervanger aanwijzen (Archief Zeeburg en Diemerdijk).

In het Gemeenlandshuis aan de Diemerzeedijk hingen wandborden met de namen van alle dijkgraven en hoogheemraden, met het jaar van aantreden en een volgnummer per zetel. Op die lijsten staan leden van het geslacht Hooft voor Amsterdam, Muiden en Weesperkarspel — en drie Verniersen als heemraad voor Weesp (Archief Zeeburg en Diemerdijk):

Zetel	Heemraad	Aangetreden	Volgnr.
Amsterdam	Mr. Hendrik Hooft	1691	13
Amsterdam	Daniel Hooft	—	14
Muiden	Hendrik Hooft de Jonge	1691	30
Weesp	Cornelis Verniers	1694	42
Weesperkarspel	Gerrit Hooft	1695	54
Weesp	Pieter Verniers	1715	43
Weesperkarspel	Mr. Daniel Hooft	1718	55
Weesp	Willem Verniers	1721	44
Weesperkarspel	Mr. Gerrit Hooft Danielsz.	1740	56

Hier komen de twee families, die in dit verhaal steeds in elkaars nabijheid opdoken, voor het eerst aantoonbaar in één college samen. Vanaf 1694 vertegenwoordigde Cornelis Verniers Weesp, vlak nadat Mr. Hendrik Hooft (Amsterdam) en Hendrik Hooft de Jonge (Muiden) in 1691 zitting hadden genomen. Met Gerrit Hooft, die in 1695 aantrad voor Weesperkarspel, zat hij ruim twintig jaar in hetzelfde college: de Weesper zetel ging pas in 1715 over, de Weesperkarspelse in 1718. De Weesper zetel bleef daarna in de familie: Pieter Verniers volgde in 1715 en Willem Verniers in 1721 — drie opeenvolgende heemraden, genummerd 42, 43 en 44. Ook de Weesperkarspelse zetel ging binnen de familie Hooft over, van Gerrit (1695) via Mr. Daniel (1718) naar Mr. Gerrit Hooft Danielsz. (1740). De Cornelis Verniers van 1694 is Mr. Cornelis Verniers (1652–1719), chirurgijn en zoon van Mr. Pieter Lourens Verniers (zie de stamboom). Hoe Pieter en Willem Verniers in de stamboom passen, wordt later op deze site uitgewerkt.

Roerige tijden aan de dijk

Deze heemraden leefden in onrustige jaren. Op zondag 5 maart 1651 brak de dijk door en liepen een deel van Amsterdam en de in 1631 drooggemalen Diemermeer onder water (Historische Kring Diemen). Het Rampjaar 1672 bracht de Franse troepen tot in het Gooi, terwijl Henrick Hooft als burgemeester van Amsterdam onder vuur lag. In 1674 kwam er een zeesluis in de monding van de Vecht bij Muiden. Zware stormvloeden op 4–5 november en 4–5 december 1675 sloegen vier grote, diepe walen in de Diemerdijk en zelfs elf in de dijk van Muiden naar Naarden; een storm in oktober 1677 maakte het herstelwerk weer teniet. De Staten van Holland besloten daarop op 7 mei 1678 dat dijkwerken voortaan "uit één hand" mochten worden uitgevoerd, voor rekening van de dijkplichtige eigenaren. Door geschillen met Utrecht trad die ordonnantie nooit echt in werking, maar onderdelen ervan werden wel ingevoerd: heemraden kregen zitting voor het leven en moesten voldoende gegoed zijn. Voor de dijk van Muiden naar Naarden kwam een apart hoogheemraadschap, dat ook de nieuwe zeesluis van Muiden beheerde (Archief Zeeburg en Diemerdijk).

In 1702 brak de dijk opnieuw door, onder meer bij Diemerdam en Muiden. Jan van der Heyden de jonge, generale brandmeester en opzichter van de wateren en sluizen van Amsterdam, kreeg van de burgemeesters opdracht de zeedijk te onderzoeken en verbeteringen voor te stellen. Op 5 juni 1720 sloten gecommitteerden van de Staten van Holland en van Utrecht in Weesp een akkoord over de kosten: Muiden en Weesp samen droegen een negende deel van het dijkonderhoud, Weesperkarspel eveneens een negende. In 1727 kreeg het hoogheemraadschap een nieuw Gemeenlandshuis aan de Diemerzeedijk. Toen in 1735 de paalworm de houten paalwerken van de dijk aantastte, lieten dijkgraaf en hoogheemraden in 1737 een glooiing van keistenen aanbrengen, en nam het dijkbestuur het onderhoud in de praktijk over van de afzonderlijke eigenaren (Archief Zeeburg en Diemerdijk) (Historische Kring Diemen).

Cornelis, Pieter en Willem Verniers zaten dus als heemraad voor Weesp aan tafel in precies de jaren waarin de dijk na 1702 werd hersteld, het akkoord van 1720 in hun eigen stad werd gesloten en het nieuwe Gemeenlandshuis verrees. Welke rol zij daarbij persoonlijk speelden, moet uit de resoluties van het hoogheemraadschap blijken.

Nog te vervolgen

Er volgt nog meer: een tweede Verniers-familie, met huwelijken tot in de schilderswereld (onder anderen met Daniel Thivaert en Wichman Kuvenis) en financiële banden met schilder David Vinckboons. Het bronmateriaal daarvoor ligt klaar en wordt binnenkort tot een eigen verhaal uitgewerkt.

This story is still being developed. The leads to the Anslo family and to Joost van den Vondel are worked out below; the lead to the Hooft family is being expanded, and the story of a second Verniers family with marriages and loans in the world of painters will follow soon.

Cornelis Claesz Anslo: painted by Rembrandt, celebrated by Vondel

Claes Claesz Anslo and his wife Geertgen (Giert(e)) Jans — stepdaughter of stamvader Laurens Verniers — are already known from their 1582 betrothal and their 1625 will, in which they name their five sons: Claes, Joost, Cornelis, Reijer and Jan. That third son, Cornelis Claesz Anslo (1592–1646), grew up to become one of the best-known Mennonite preachers of Amsterdam — and one of Rembrandt's most famous sitters (Rijksmuseum) (Wikipedia / GAMEO).

Cornelis was called as teacher of the Waterland Mennonite congregation on 14 July 1617. Rembrandt portrayed him several times: a red-chalk drawing in 1640, an etching in 1641, and in that same year the famous double portrait "Anslo in Conversation with his Wife" (with Aeltje Gerritsdr. Schouten, whom Cornelis married in 1611) — now in the Gemäldegalerie in Berlin. Joost van den Vondel was a deacon of Cornelis's congregation and personally his friend; he wrote the famous four-line poem accompanying Rembrandt's etching, which begins with the lines "Ay, Rembrandt, mael Kornelis stem, het zichtbre deel is 't minst van hem" (Ah, Rembrandt, paint Cornelis's voice, the visible part is the least of him) (GAMEO).

For our family tree this means: Cornelis Claesz Anslo was the step-grandson of Laurens Verniers (through his stepdaughter Giert(e) Jans) — and so, through the 1582 marriage, the Verniers family does indeed come into the direct vicinity of both Rembrandt and Vondel, two of the greatest names of the Dutch Golden Age. Cornelis's elder brothers Claes, Jan and Reyer each became syndic of the cloth merchants' guild; the son of brother Reyer, likewise named Reyer, in turn became a poet.

Joost van den Vondel: an Antwerp refugee family in the Warmoesstraat

The link between the Verniers family and Vondel does not run only through Cornelis Anslo. Set the life of Vondel's parents next to that of stamvader Laurens Verniers and you see two families with the same story: Antwerp Mennonites who fled persecution, travelled north through German cities, and ended up in the same Amsterdam street.

From Antwerp to Cologne

Vondel's father, Joost van den Vondel the elder, was an Antwerp hat trimmer; his mother, Sara Kranen (Craen, born 1565), was the daughter of the Antwerp button maker Peter Craen (Sterck, DBNL). Both families were Mennonite — "wederdopers" (Anabaptists) in the language of the authorities — and fled Antwerp around 1582, like so many of their co-religionists in those years (KB). They found refuge in Cologne, home to a community of Antwerp Mennonite refugees; Joost and Sara married there. On 17 November 1587 their son Joost was born in the house "Zur Viole" on the Grosse Witschgasse — the future poet, eldest of seven children (KB).

Cologne was not safe for Mennonites either. In 1595 the elder Vondel, together with his fellow Antwerp refugee Heinrich Trigault, was named by the city prosecutor as a member of "the Sect". He got off with a relatively small fine, but a further run-in with the prosecutor would have meant banishment (Sterck, DBNL). The family left: "along the Rhine to Frankfurt, on to Bremen and by sea, the usual route, to Utrecht" — the standard refugee route of the time. After a short stay in Utrecht, the family settled in Amsterdam in March 1597 (Historiek).

Cologne in Laurens's network

Cologne was no unfamiliar place for stamvader Laurens Verniers either. In mid-January 1570 the Flemish elder Hans Busschaert wrote two letters from Cologne: one addressed directly "Aen de eersamen Lauwereys Verniers, tot Franeker" (to the honourable Laurens Verniers, at Franeker), and one to the ministers in Antwerp, asking them to have Laurens reply quickly. In them Busschaert also mentions the "dienaren van Keulen", the ministers of the Mennonite congregation there (Génard, XII). A few months earlier, in the autumn of 1569, Laurens himself had been in Kleve, on the Lower Rhine, as elder of Franeker, to settle a dispute in the congregation there together with two other elders (Stuve, 2005).

The Vondel family did not yet live in Cologne at that time: Vondel's parents only arrived there around 1582, more than ten years after these letters. A meeting in Cologne is therefore out of the question. What the letters do show is that as early as 1570 Laurens was part of the Mennonite network linking Antwerp, the Rhineland and Friesland — the same network of congregations and ministers that a decade later took in the Antwerp refugees, among them Vondel's parents.

De Rechtvaerdige Trou in the Warmoesstraat

In 1597 the elder Vondel took the citizen's oath and became a burgher of Amsterdam. The family moved into a house in the Warmoesstraat under the sign "de Rechtvaerdige Trou" (Righteous Fidelity), where the elder Vondel ran his shop, first as a hatter and then as a silk merchant dealing mainly in stockings (Sterck, DBNL). After his death in 1608 Sara Kranen continued the business; later the poet himself and his wife took over the hosiery trade. In those years the Warmoesstraat was a street of Southern Netherlandish newcomers: the Brabanders lived there as a group that kept somewhat apart from the Hollanders (Historiek).

Stamvader Laurens Verniers lived in exactly that neighbourhood. In the 1585 Capitale Impositie tax register he is listed on the east side of the Warmoesstraat, from the northern corner of the Sint-Annastraat towards the Oude Kerk (UvA thesis Capitale Impositie). He lived and traded from the house "De Oranjeboom" on the Warmoesstraat, on the corner of the Oudezijds Kerkstraat, which he sold in 1591 (Amsterdam City Archives); in 1592 he bought "De Witte Voet" on the Oudezijds Voorburgwal, the canal directly behind the Warmoesstraat, where he lived until his death. In December 1600 he was buried in the Oude Kerk, the heart of that same neighbourhood (burial record Oude Kerk).

Year	Verniers family	Vondel family
1569–1582	Laurens Verniers banished from Antwerp by Alva (1569); teacher and elder in Franeker	Vondel's parents flee Antwerp for Cologne around 1582
1582	Stepdaughter Giert(e) Jans marries Claes Claesz Anslo	—
1585	Laurens lives on the east side of the Warmoesstraat	The family lives in Cologne
1587	—	Joost van den Vondel born in Cologne (17 November)
1591–1592	Laurens sells "De Oranjeboom" (Warmoesstraat) and buys "De Witte Voet" (Oudezijds Voorburgwal)	—
1595–1597	—	Fined in Cologne; via Frankfurt, Bremen and Utrecht to Amsterdam
1597	Laurens lives on the Oudezijds Voorburgwal	The elder Vondel becomes a burgher; shop in the Warmoesstraat
1600	Laurens buried in the Oude Kerk (27 December)	The family lives in the Warmoesstraat
1606–1620	Cornelis Claesz Anslo teacher of the Waterlanders (from 1617)	Vondel baptised among the Waterlanders (1606), deacon 1616–1620

A close-knit community

When the Vondel family settled in the Warmoesstraat in 1597, Laurens Verniers lived just around the corner — an older Antwerp exile well known in Mennonite circles, a former elder and teacher about whom a song had even been written in 1582 (read his story →). For three years the two families lived within a few hundred metres of each other, around the same Oude Kerk. Around 1600 the Mennonites of Amsterdam formed a small, close-knit world: refugees from the same Southern Netherlandish towns lived close together, married each other, did business together and stood by one another as guardians or witnesses. The Vondels themselves are an example: on 5 December 1610 the poet married Maeyken de Wolff, daughter of silk merchants who were likewise Mennonites from Cologne (Sterck, DBNL) (KB).

That community was, however, divided into branches. Laurens Verniers was a Fleming: in the Flemish-Frisian schism of 1566–1567 he sided with the Flemish, and as a follower of Dirk Philips he favoured strict action against marriages outside the congregation (Stuve, 2005). In the House-Buyers dispute of 1588–1590, which cut right through the Flemish congregations, he stood with the opponents of Bintgens, together with the Amsterdam Flemish congregation (read his story →). That party, the Contra-Huiskopers (Anti-House-Buyers), later also became known as the "Gentle Flemish" (GAMEO). The Vondel family joined yet another, more liberal branch: the Waterlanders. Vondel was baptised there in 1606 and served as deacon from 1616 to 1620 (KB). But it was precisely among the Waterlanders that the family of Laurens's stepdaughter stood: her husband Claes Claesz Anslo was a minister of the Waterland Mennonites, and their son Cornelis became teacher in 1617 of the very congregation in which Vondel was a deacon. Through the 1582 marriage, then, a direct line ran from the household of Laurens Verniers to the congregation, the circle of friends and later the poems of Vondel. He wrote his famous lines for Rembrandt's etching of Cornelis Anslo in 1641, around the same time that he himself converted to the Roman Catholic Church.

No deed is known in which Laurens Verniers and the elder Vondel appear together. Given the neighbourhood, the faith, the shared history of flight and their trade, it is very likely that the two Antwerp Mennonite families knew each other. Laurens was a cloth merchant; the elder Vondel became a dealer in silk and stockings in the Warmoesstraat, and the poet married into a family of silk merchants (Sterck, DBNL). In those years the Warmoesstraat and the streets around the Oude Kerk were the heart of Amsterdam's trade in cloth, silk and other fabrics, with many Southern Netherlandish newcomers among the merchants. Two Mennonite textile traders from Antwerp, in the same street, in the same line of business: it is hard to imagine they did not know each other — but until such a deed turns up, it remains a plausible rather than a proven connection.

The Hooft family: administrators around Amsterdam and Weesp

The name Hooft immediately brings to mind the poet P.C. Hooft. For the Verniers family, however, the whole Hooft family matters: an Amsterdam regent family that for generations held administrative offices in the city and the surrounding area, as far as Weesp, where the Verniers branch later settled.

The poet's father, Cornelis Pietersz Hooft (1547–1626), was a merchant in the Baltic trade, sat on the Amsterdam vroedschap (city council) from 1584 to 1611 and was burgomaster twelve times from 1588 onwards (Elias / Hooft genealogy) (Wikipedia). His wife, the poet's mother, was Anna Blaeu; according to the English-language Wikipedia she came from a Mennonite family (Wikipedia). Other members of the family sat on the boards of the Amstelland polders and in the city government: Jan Cornelisz Hooft († 1600) was schout (1579), captain and later colonel of the civic guard, heemraad (polder board member) of Nieuwer-Amstel (1581) and councillor of the Admiralty (1591–1600); Willem Jansz Hooft was regent of the Nieuwezijds Huiszittenhuis (poor relief, 1609) and likewise heemraad of Nieuwer-Amstel (1612) (Elias / Hooft genealogy).

On 23 May 1609 Pieter Cornelisz Hooft (1581–1647) was appointed drossaard and castellan of Muiden, baljuw (bailiff) of Naarden and Gooiland, and high bailiff and dike-reeve of Weesp and Weesperkarspel and of the Hoog-Bijlmer (Elias / Hooft genealogy) (Van der Stroom, DBNL). As chief officer of Weesp he held, until his death in 1647, the highest authority over the Weesp town government, including oversight of the schout and aldermen, and as dike-reeve he had charge of the water management of the Weesp polders. From April to October he lived at Muiden Castle; in winter the family lived in Amsterdam, on the Keizersgracht (Muiderslot).

His son Arnout Hellemans Hooft (1629–1680) did not succeed to the drost's office, but rose in the Amsterdam civic guard (ensign 1650, lieutenant 1656, captain 1662) and in 1660 was director of the colony of Guyana (Elias / Hooft genealogy).

The following generations

After P.C. Hooft's death, the family's centre of gravity shifted to the descendants of his uncle Willem Pietersz Hooft, brother of burgomaster Cornelis. Willem's grandson Henrick Hooft (1617–1678), son of Hendrick Willemsz Hooft and Haesje Houtloock, was thus a first cousin once removed of the poet (Wikipedia (de)) (Elias / Hooft genealogy). Henrick joined the Amsterdam vroedschap in 1655, became alderman in 1656 and was burgomaster in 1662, 1664, 1672, 1677 and 1678. He sat on the Amsterdam Admiralty from 1666 to 1669 and in 1669 became a Gecommitteerde Raad (deputy councillor) in The Hague. In the Disaster Year of 1672 he was threatened and accused of treason, but he kept his seat in the vroedschap as reshaped by William III. Through his second wife, Maria van Walenburgh, he became lord of Oudkarspel, Schoten and Schoterbos (Wikipedia (de)) (Greets genealogy).

His son Gerrit Hooft (1649–1717), who married Elisabeth van Gheel in 1673, likewise became burgomaster of Amsterdam; another son, Willem, became burgomaster of Delft (Wikipedia (de)) (Greets genealogy). His son, another Gerrit Hooft (1684–1767), married Hester Hinlopen in 1707 and was likewise burgomaster and councillor of Amsterdam; a commemorative medal was struck for their golden wedding in 1757 (Greets genealogy). And in the second half of the eighteenth century P.C. Hooft's old office returned to the family: Mr. Gerrit Corver Hooft (1744–1807), son of Jan Hooft and Maria Margaretha Corver, was alderman and councillor of Amsterdam, baljuw of Naarden and Gooiland and drossaard of Muiden (Greets genealogy / Online Museum De Bilt).

Weesp and the Diemerzeedijk

For water management around Amsterdam and Weesp, the most important body was the Hoogheemraadschap van de Zeeburg en Diemerdijk, the water board founded in 1437 to maintain the sea dike along the IJ and the Zuiderzee between Amsterdam and Muiden. Its board had ten heemraden, representing in turn Weesp, Muiden, Weesperkarspel, Loosdrecht, Loenen-Kronenburg, Kortenhoef, Breukelen, Abcoude, Nigtevecht and Amsterdam (Historische Kring Diemen).

The dike-reeve was the baljuw (bailiff) of Amstelland, who was at the same time dike-reeve of the Amstelland water board. He was appointed, with Amsterdam's consent, by the Rekenkamer (audit office) of the Holland comital domains, and from 1728 by the States of Holland. The heemraden were appointed by the towns, districts or manors they represented — the heemraad for Weesp, therefore, by the Weesp town government. Only the heemraad of Abcoude was appointed by the States of Utrecht. Amsterdam held a special position: the city's youngest burgomaster was heemraad by right, and indeed the first in rank of the ten; from 17 December 1612 Amsterdam was allowed to appoint a substitute when he was unable to serve (Zeeburg en Diemerdijk archive).

In the Gemeenlandshuis on the Diemerzeedijk hung wall boards bearing the names of all dike-reeves and heemraden, with their year of taking office and a sequence number per seat. Those lists include members of the Hooft family for Amsterdam, Muiden and Weesperkarspel — and three Verniers as heemraad for Weesp (Zeeburg en Diemerdijk archive):

Seat	Heemraad	Took office	No.
Amsterdam	Mr. Hendrik Hooft	1691	13
Amsterdam	Daniel Hooft	—	14
Muiden	Hendrik Hooft de Jonge	1691	30
Weesp	Cornelis Verniers	1694	42
Weesperkarspel	Gerrit Hooft	1695	54
Weesp	Pieter Verniers	1715	43
Weesperkarspel	Mr. Daniel Hooft	1718	55
Weesp	Willem Verniers	1721	44
Weesperkarspel	Mr. Gerrit Hooft Danielsz.	1740	56

Here the two families that have repeatedly appeared close to each other in this story come together, for the first time demonstrably, in one body. From 1694 Cornelis Verniers represented Weesp, shortly after Mr. Hendrik Hooft (Amsterdam) and Hendrik Hooft the Younger (Muiden) had taken their seats in 1691. With Gerrit Hooft, who took office for Weesperkarspel in 1695, he sat on the same board for more than twenty years: the Weesp seat only changed hands in 1715, the Weesperkarspel seat in 1718. The Weesp seat then stayed in the family: Pieter Verniers followed in 1715 and Willem Verniers in 1721 — three successive heemraden, numbered 42, 43 and 44. The Weesperkarspel seat likewise passed within the Hooft family, from Gerrit (1695) via Mr. Daniel (1718) to Mr. Gerrit Hooft Danielsz. (1740). The Cornelis Verniers of 1694 is Mr. Cornelis Verniers (1652–1719), surgeon and son of Mr. Pieter Lourens Verniers (see the family tree). How Pieter and Willem Verniers fit into the family tree will be worked out on this site later.

Turbulent times on the dike

These heemraden lived in turbulent years. On Sunday 5 March 1651 the dike broke, flooding part of Amsterdam and the Diemermeer polder, drained only in 1631 (Historische Kring Diemen). The Disaster Year of 1672 brought French troops as far as the Gooi, while Henrick Hooft came under fire as burgomaster of Amsterdam. In 1674 a sea lock was built in the mouth of the Vecht at Muiden. Severe storm floods on 4–5 November and 4–5 December 1675 scoured four large, deep scour holes in the Diemerdijk and as many as eleven in the dike from Muiden to Naarden; a storm in October 1677 undid the repairs. On 7 May 1678 the States of Holland therefore resolved that dike works could henceforth be carried out "from one hand", at the expense of the landowners responsible for the dike. Because of disputes with Utrecht that ordinance never fully took effect, but parts of it were introduced: heemraden now sat for life and had to be sufficiently propertied. A separate water board was created for the dike from Muiden to Naarden, which also managed the new Muiden sea lock (Zeeburg en Diemerdijk archive).

In 1702 the dike broke again, among other places at Diemerdam and Muiden. Jan van der Heyden the younger, fire-master general and inspector of Amsterdam's waters and sluices, was instructed by the burgomasters to survey the sea dike and propose improvements. On 5 June 1720 delegates of the States of Holland and of Utrecht concluded an agreement on the costs in Weesp: Muiden and Weesp together bore one ninth of the dike maintenance, and Weesperkarspel likewise one ninth. In 1727 the water board acquired a new Gemeenlandshuis on the Diemerzeedijk. When in 1735 the shipworm attacked the dike's wooden piling, the dike-reeve and heemraden had a revetment of boulders laid in 1737, and the dike board in practice took over maintenance from the individual landowners (Zeeburg en Diemerdijk archive) (Historische Kring Diemen).

Cornelis, Pieter and Willem Verniers thus sat as heemraad for Weesp in exactly the years in which the dike was repaired after 1702, the 1720 agreement was concluded in their own town and the new Gemeenlandshuis was built. What part they personally played in all this should emerge from the water board's resolutions.

Still to be continued

More is to come: a second Verniers family, with marriages reaching into the world of painters (among others with Daniel Thivaert and Wichman Kuvenis) and financial ties to the painter David Vinckboons. The source material for it is ready and will soon be worked up into a story of its own.